15 ekim

15 ekim 1844 * friedrich wilhelm nietzsche doğdu.
(d. 15 ekim 1844 – ö. 25 ağustos 1900), “güç istenci”, “üstinsan”, “bengidönüş” gibi özgün fikirlerle tanınan varoluşçu alman filozof.
“yoldaşlar arar yaratıcı ve hasat arkadaşları: çünkü ona göre herşey olgun hasat için. ama yüz orağı yok onun: bu yüzden yolar başakları öfkeli öfkeli. yoldaşlar arar yaratıcı, oraklarını bilemesini bilen yoldaşlar. yıkıcılar denecek onlara, iyi ile kötüyü hor görenler denecek. hasatçılar ve şenlik edenler onlar halbuki. kendi gibi yaratıcılar arıyor zerdüşt, hasat arkadaşları ve şenlik arkadaşları arıyor: sürülerle, çobanlarla, cesetlerle işi ne zerdüştün! ve sen benim ilk yoldaşım, hoşçakal! ağacının kovuğuna güzelce gömdüm seni, güzelce sakladım seni kurtlardan. ama veda ediyorum şimdi sana, zira vakit erişti. bir seherle öbür seher arası yeni bir gerçek ayan oldu bana.“
(bknz: friedrich wilhelm nietzsche – yaşam öyküsü)

15 ekim 1880 * en önemli apaçi askerî stratejistlerinden victorio, meksikalı askerler tarafından öldürüldü.
1825 doğumlu victorio, çeroki apaçilerinin çeyen bölümündendi. geronimo ve diğer apaçi önderlerinin yanında yetişti. kızkardeşi lozen, en önemli kadın savaşçılardan biriydi. victorio’nun bütün amacı, geleneksel yerleşim biriminde, anavatanında yaşamaktı. o ve adamları, birleşik devletler ordusuna karşı uzun süreli bir savaş sürdürdü.
1880’de meksika ordusu tarafından kuşatıldı. kuşatmadan yalnızca az sayıda kadın ve çocuk sağ çıkabildi.

15 ekim 1894 * dreyfus davası: yahudi asıllı fransız yüzbaşı alfred dreyfus (9 ekim 1859 – 12 temmuz 1935), casusluk suçlamasıyla tutuklandı ve yargı süreci başladı. ünlü romancı emile zola’nın “itham ediyorum” başlıklı savunması, fransız kamuoyunda dreyfus lehine büyük bir tepki oluşturdu, halk sokak gösterileriyle alfred dreyfus’un yanında yer aldı. ömür boyu hapis cezası alan dreyfuss’a itibarı daha sonra iade edildi. dreyfus davası, hem modern fransa hem de avrupa tarihinin en gerilimli siyasî davası oldu ve etkisini bu güne dek sürdürdü.
(bknz: 1. dreyfus davası-dreyfuss affair, 2. feza kürkçüoğlu – “gerçek yürüyor”)

15 ekim 1917 * hollandalı dansçı mata hari (margaretha geertruida), alman gizli servisine bazı bilgiler verdiği savıyla fransa’da askerî mahkeme tarafından yargılandı, suçlu bulundu ve kurşuna dizildi.
mata hari’nin, onbinlerce fransız askerinin ölümüyle sonuçlanan casusluk suçlamasını kabul ettiği söylendi. ne ki, dava dosyasının, yüz yıllık bir süre için devlet sırrı olarak gizli kalması kararı alınmış olması, bir dizi kurgunun da ortaya çıkmasına sebep oldu. mata hari’nin kendisine atfedilen suçları işleyip işlemediği, 2017 yılında ortaya çıkacak.

15 ekim 1927 * gazi mustafa kemal, cumhuriyet halk partisi kurultayında “büyük nutuk”u okumaya başladı. nutuk’un okunuşu 6 gün sürdü.
“samsun’a çıktığım gün umumî vaziyet ve manzara * 1919 senesi mayıs’ının 19’uncu günü samsun’a çıktım. vaziyet ve manzara-i umumiye: osmanlı devletinin dahil olduğu grup, harb-i umumi’de mağlup olmuş, osmanlı ordusu her tarafta zedelenmiş, şeraiti ağır bir mütarekename imzalanmış.” diye başlayan “nutuk”, bütün dönem boyunca olan bitenin, saflaşma, çatışma ve kopuşmaların ayrıntılı bir biçimde anlatımından sonra “gençliğe hitabe” ile sonlanıyordu.

15 ekim 1934 * çin sovyet cumhuriyeti yıkıldı. çin milliyetçi partisi’nin (kuomintang) saldırılarından korunmak amacıyla komünist önderlik altındaki 100 bin kişi, çin’in güneydoğusundan başlayıp kuzeydoğusuna kadar uzanan on bin kilometrelik yolu katetmek için “uzun yürüyüş”e başladı. “uzun yürüyüş”, çin komünist partisi içinde mao zedung’un önderliğe yükselmesini sağladı.
(bknz: long march)

15 ekim 1940 * charlie chaplin’in oynayıp yönettiği “the great dictator” (büyük diktatör) gösterime girdi. birkomedi filmi olan “the great dictator”, nazizm ve adolf hitler’i hicvediyordu.
film, dönemine göre alışılmadık bir filmdi. amerika birleşik devletleri’nin henüz 2. dünya savaşı’na katılmadığı ve biçimsel olsa da nazi almanyası ile barışçıl ilişkilerini korur durumdaydı. chaplin’in filmi hitler, faşizm, antisemitizm ve nazilerin mahkûm edilişiyle sonuçlanan bir tartışmayı başlattı. Chaplin, Nazileri “makine beyni ve yüreğine sahip makine adamlar” olarak tanımlıyordu.
(bknz: “the great dictator”)

15 ekim 1946 * nazi savaş suçlusu hermann göring, idam edilmesine saatler kala zehir içerek intihar etti.
12 ocak 1893 doğumlu göring, nazi partisinin önderlerindendi ve alman hava kuvvetlerine komuta ediyordu. göring, nuremberg mahkemesince savaş suçu ve insanlığa karşı suç işlemekten yargılandı ve asılarak ölüme mahkûm edildi.

15 ekim 1961 * “uluslararası af örgütü”, londra’da kuruldu.

15 ekim 1961 – 27 mayıs askerî darbesinden sonra, kısıtlı seçim kampanyasının ardından genel seçimler yapıldı. seçime dört parti katıldı. cumhuriyet halk partisi (chp) 173, adalet partisi (ap) 158, cumhuriyetçi köylü millet partisi (ckmp) 54, yeni Türkiye partisi (ytp) 65 milletvekilliği kazandı. ismet İnönü hükümet kurmakla görevlendirildi. İsmet İnönü’nün başbakanlığında chp-ap (20 kasım 1961-25 haziran 1962), chp-ytp-ckmp (25 haziran 1962-25 aralık 1963) ve chp-bağımsızlar (25 aralık 1963-20 şubat 1965) hükümetleri kuruldu.

15 ekim 1964 * sovyet sosyalist cumhuriyetler birliği başkanı nikita kruşçev, karadeniz kıyısında tatildeyken görevden alındı. yerine leonid brejnev getirildi. aleksi kosigin başbakan oldu.
stalin’in ölümünden sonra başlayan iktidar savaşımında, georgy malenkov, lazar kaganovich, vyacheslav molotov ve nikolai bulganin’le birlik oluşturarak lavrenty beria’yı tasfiye eden kruşçev, bu başarının ardından müttefiklerini de devre dışı bıraktı. 25 şubat 1956’daki 20. parti kongresi’nde yaptığı konuşmayla stalinsizleştirme çalışmalarına ivme kazandıran kruşçev, sovyet ekonomisine dönük uygulamalarla da tartışma yarattı.
kruşçev, batı ile daha uyumlu bir ilişki kurmak için uğraştı. kruşçev’in uygulamaları, başta mao zedung olmak üzere, geniş bir çevre tarafından modern-revizyonizmle suçlandı. “soğuk savaş”ın bir benzeri, çhc-sscb arasında oluştu.
kruşçev’in izlediği siyaset, sbkp içinde de eleştirilere sebep oldu. leonid brejnev, aleksandır shelepin ve kgb şefi vladimir semichastny önderliğindeki grup, kruşçev’i küba füze krizini doğru yönetememek, çhc ile bir “soğuk savaş” içine girmek ve başta tarım sektörü olmak üzere sovyet ekonomisini düzensizliğe sokmakla suçlayarak, görevden alınmasını sağladı.

15 ekim 1966 – the black panther party for self-defense ya da the black panther party (öz savunma için kara panter partisi, kara panter partisi, kara panterler), marksizm-leninizm ve maoizmden etkilenmiş ve afro-amerikalıların haklarını savunan bir partiydi. amerika birleşik devletleri’nde 1960’ların ortalarından 1970’lere kadar etkinliğini sürdürdü.
oakland, california’da huey p. newton ve bobby seale tarafından kurulan kara panterler, abd’deki afrika kökenli amerikalılara dönük polis şiddetine karşı duruyor ve adalet için savaşıyordu.
kara panterler, “toprak, ekmek, konutlandırma, eğitim, giyim, adalet, barış ve askerlik görevlerinden muaf tutulma”yı da içeren “10 madde programı“nı yayınladılar. kara panterler, her ne kadar “”siyah milliyetçi” bir zeminde yükseliyor ve afro-amerikalılar dışındakileri üye kabul etmiyorlardıysa da partinin gelişimiyle birlikte 1960’ların karşı-kültürünün önemli bir simgesi oldular. parti, gelişimi içinde “siah milliyetçilik”i, “siyah ırkçılık” olarak suçlayarak, ırksal sınırlamalar getirmeyen bir sosyalizm üzerinde yoğunlaştı. bu da parti içinde bir bölünme yarattı.

15 ekim 1990 * nobel barış ödülü, sovyet sosyalist cumhuriyetler birliği başkanı mihail gorbaçov’a verildi.

15 ekim 1993 * nobel barış ödülü, güney afrika devlet başkanı de clerk ile afrika ulusal kongresi başkanı nelson mandela’ya verildi.

15 ekim 1994 * 14 eylül 1934 doğumlu fransız felsefeci sarah kofman öldü.
sarah kofman, friedrich nietzsche ve sigmund freud üzerine yazdığı kitaplarıyla tanınıyordu. l’énigme de la femme: la femme dans les textes de freud (1980) adlı kitabı, freud’un kadın cinselliği üzerine düşüncelerinin en derinlikli anlatımı olarak kabul edilir.

15 ekim 1999 * nobel barış ödülü, sınır tanımayan doktorlar örgütüne verildi.

14 ekim

14 ekim 1092 * 1018 yılında iran’ın horasan şehrinde doğan siyasetname adlı öğütler kitabı yazarı, büyük selçuklu devleti veziri ve siyaset bilimci nizamü’l-mülk (ebu ali el-hasan et-tusi nizamülmülk), nizarî (haşhaşiler) tarafından öldürüldü.
nizamü’l-mülk, devlet bürokrasisine gazne devleti’nin horasan valisinin yanında başladı, alpaslan’ın belh valisinin yanında devam etti. 1064 yılında büyük selçuklu devleti’ne vezir olarak atanan nizam’ül-mülk’ün vezirliği tuğrul bey, alpaslan ve melikşah dönemlerine yayıldı. bağdat, isfahan, nişabur, belh, herat, basra, musul ve amul’da nizamiye medreselerini kurdurup bağdat medresesi’nin başına imam gazali’yi getiren nizamü’l-mülk, ilk istihbarat teşkilatını kurup başına da ömer hayyam’ı getirmek istediği için haşhaşiler’in tepkisini çekti.
memleketin nizamlarının kurucusu anlamında olan nizamülmülk ismi abbasi halifesi kâim bi emrillah tarafından verildi.
melikşah’ın tehditkâr ifadeleri karşısında, “bu vezirlik diviti ile sarık, senin tacın ile o derece alâkadardır ki bu divit gittikten sonra senin tacın da kalmaz.” dediği rivayet olunur.

14 ekim 1943 * polonya’daki sobibor ölüm kampındaki mahkûmlar ayaklandı. 11 ss’nin ölümüyle sonuçlanan ayaklanma sonucu 600 kişinin bulunduğu kampın yarısı kaçabildiyse de ancak 50 kadar firarî savaş süresince sağ kalmayı başarabildi.
sobibor, nazi almanyasının imha kamplarından biriydi. yahudiler, yahudi sovyet savaş tutsakları ve muhtemelen çingeneler, trenle sobibor’a nakledildi. sobibor gaz odalarında 200,000 kadar insan öldürüldü.

14 ekim 1949 * amerika birleşik devletleri komünist partisi’nin onbir önderi, dokuz ay süren yargılama sonucunda, abd hükümetini şiddet kullanarak yıkmak üzere gizli çalışma yürütmekten suçlu bulundu.
abd’de yayılan komünizm korkusu, sovyetler birliği’nin 1949’da atom bombasını patlatmasıyla daha da derinleşti ve sovyet casusluğu savını ortaya çıkardı. richard nixon ve joseph mccarthy gibi hırslı siyasetçiler, önce truman yönetiminde, sonra da -mccarthy döneminde- abd ordusunda, komünistleri açığa çıkarma ve/veya açığa çıkarmayla tehdit etme çalışmalarıyla ünlendiler. demokratik harelet için amerikalılar (americans for democratic action) gibi liberal gruplar, komünistler ve komünist davalardan uzak durmakla kalmadılar, kendilerini anti-komünist olarak tanımlamaya başladılar.

14 ekim 1962 * küba füze krizi başladı. küba havasahasında uçmakta olan bir u-2 uçağının çektiği ve sovyet nükleer silahlarının kuruluşunu göstrren fotoğraflarla başladı.
küba füze krizi, amerika birleşik devletleri ile sovyet sosyalist cumhuriyetler birliği ve küba’nın karşı karşıya geldiği soğuk savaş döneminin en önemli krizlerinden biriydi. kriz, “soğuk savaş”ın bir “nükleer savaş”a dönüşebileceği eşik olarak değerlendirilebilir. sscb, krizi “karayip krizi” olarak adlandırırken, küba, “ekim krizi” adını kullanıyordu.

14 ekim 1964 * amerika birleşik devletleri yurttaş hakları hareketi önderi, rahip dr. martin luther king, jr., en genç nobel barış ödülü sahibi oldu.
15 ocak 1929 doğumlu martin luther king’in en önemli vasiyeti, abd’de yurttaşlık haklarındaki gelişmeleri savunmaktı. bugün, bir insan hakları simgesidir.
king, 4 nisan 1968’de memphis, tennessee’de bir suikastle öldürüldü. ölümünden sonra “başkanlık özgürlük madalyası” (1977) ve “kongre altın madalyası” (2004) ile taltif edildi.1986’da ise martin luther king jr.’in doğumunu ve yaşamını kutlamak amacı ile ocak ayının üçüncü pazartesi gününün “martin luther king, jr. günü” olarak kutlanması ve ulusal tatil olması için bir yasa çıkarıldı.

14 ekim 1967 * vietnam savaşı: folk şarkıcısı joan baez, oakland, california’daki askerlik şubesini kuşatma eylemi yüzünden tutuklandı.

14 ekim 1968 * vietnam savaşı: 27 asker, askerî karakol koşulları ile vietnam savaşını protesto amaçlı barışçıl eylemleri yüzünden tutuklandı.

14 ekim 1973 * tayland’da üniversite öğrencilerinin “demokratik hükümet” için yaptıkları gösteri kana bulandı: 77 ölü, 857 yaralı.

14 ekim 1973 * genel seçimler sonuçlandı. cumhuriyet halk partisi 187, adalet partisi 148, milli selamet partisi 48, demokratik parti 44, cumhuriyetçi güven partisi 13, milliyetçi hareket partisi 3, türkiye birlik partisi 1 milletvekilliği kazandı. 6 da bağımsız milletvekili seçildi. bir ap, mhp, msp koalisyonu beklenirken, sürpriz oldu: 06 şubat 1974’te chp genel başkanı bülent ecevit’in başbakanlığında chp-msp koalisyonu kuruldu. msp’nin 7 bakanla temsil edildiği hükümette necmettin erbakan başbakan yardımcılığını üstlendi.

14 ekim 1979 * washington’da ilk eşcinsel hakları yürüyüşü yapıldı. iki yüz bin kadar insanın katıldığı yürüyüşte “lezbiyen ve gaylere dönük bütün toplumsal, ekonomik, türel ve yasal baskılara son verilmesi” talep edildi.

14 ekim 1981 * 1903 yılında niğde’de doğan hukukçu ve öğretim üyesi hüseyin nail kubalı öldü.
istanbul erkek lisesi (1924) ve istanbul üniversitesi hukuk fakültesi’ni (1928). doktorasını kamu hukuku üzerine yaptı. daha sonra istanbul üniversitesi hukuk fakültesi’nde öğretim üyesi olarak çalıştı ve bir süre buranın dekanlığını yürüttü. Demokrat parti döneminde tahkikat komisyonu’nca sorgulandı, serbest bırakıldı. yassıada yargılamalarında, mahkeme heyeti içinde bulundu. 1961 anayasası’nı hazırlayan komisyonda yer aldı.

14 ekim 1994 * filistin önderi yaser arafat, israil başbakanı izak rabin ve israil dışişleri bakanı şimon perez, ortadoğu’da barışın sağlanması için sürdürdükleri çabalar” sebebiyle nobel barış ödülünü aldılar.
körfez savaşından sonra ortadoğu’da dengeler değişti. saddam hüseyin’in yanında yer alan arafat, yalnızlaştı. bu ortamda amerika birleşik devletleri’nin zorlamasıyla, ortadoğu barışı için görüşmeler başladı. madrid’de açık açık, oslo’da gizliden gizliye yürütülen görüşmeler, 1993′te sonuç verdi. oslo’da varılan anlaşma, washington’da imzaldı. filistin lideri yaser arafat, israil başbakanı izak rabin ve israil dışişleri bakanı izak rabin, nobel barış ödülü’ne uygun görüldü. yaser arafat, bir yıl sonra, eskiden gizlice girdiği gazze’ye, bu kez, filistin yönetimi başkanı olarak taşındı.

14 ekim 1998 * abd’li yazar ve hayvan hakları eylemcisi cleveland amory öldü.
2 eylül 1917 doğumlu cleveland amory, yaşamını hayvan haklarını geliştirmeye adadı. bir christmas gecesi manhattan sokaklarından kurtardığı ve adını “polar bear” (kutup ayısı) koyduğu kedisi için yazdığı kitaplarla da tanınır.
“humane society of the united states – hsus”’in (amerika birleşik devletleri insanlık topluluğu) yönetim kurulu üyeliğinde bulundu (1962-1970); “fund for animals”ı (hayvanlar vakfı) kurdu (1967); bilimsel araştırma amacıyla canlı hayvanlar üzerinde cerrahi deneyler yapılmasına karşı savaşım veren “new england anti-vivisection society” (neavs) adlı kuruluşun başkanlığını üstlendi (1987-1998).
1960 ve 1970’lerde “tv guide” için televizyon eleştirileri de yapan amory, doris day, angie dickinson ve mary tyler moore gibi ünlüleri de “kürk giyimi karşıtı” kampanyalarına katmayı başardı.

13 ekim

13 ekim 1307 * fransa’da yüzlerce tapınak şövalyesi, “adil” phillip’in (4. philip) emriyle tutuklandı ve “sapkınlık” itirafında bulunmaları için işkence edildi. tapınak şövalyeleri’nin tasfiyesine yönelik çalışmalar 1305’te papa 5. clement’in girişimleriyle başladı ve fransa kralı 4. philip ile uygulamaya geçildi. ifadelerin/itirafların işkence altında alınması skandal yaratmış olsa da, 4. philip’ten güç alan papa 5. clement, avrupa’nın bütün hıristiyan monarşilerinden tapınak şövalyelerinin tutuklanmasını ve mal varlıklarına el konulmasını istedi. engizisyon işkencelerine karşın bazı şövalyeler kendilerini mahkemelerde savunmaya kalksa da, philip’in bunu da engellemesi, tapınak şövalyelerinin sonunu getirdi. düzinelercesi paris’te yakıldı (1310).
ne nedir?* tapınak şövalyeleri, ya da tam adıyla “isa’nın ve süleyman tapınağının yoksul silah arkadaşları”, batı hıristiyan dünyasının en ünlü askerî tarikatıydı. birinci haçlı seferinin yenilgisinden sonra kuruldu ve “orta çağ” süresince iki yüzyıl kadar varlığını korudu. özgün amacı, kudüs’ün fethinden sonra hac görevlerini yerine getiren hıristiyanların güvenliğini sağlamaktı.

13 ekim 1977 * “filistin’in kurtuluşu için halk cephesi” üyesi dört filistinli “şehit halime komandosu”, lufthansa havayollarına ait 181 sefer sayılı uçağı kaçırdı. komandolar, “rote armee fraktion – raf” (kızıl ordu fraksiyonu) üyesi onbir kişinin salıverilmesini ve 15 milyon abd doları verilmesini istediler. 18 ekim’de mogadişu’da a gsg 9 ve sas ortak müdahalesi sonucunda zahir yusuf akaçe, rıza abbasi ve nadia duaibes ölü, souhaila andrawes canlı ele geçirildi.
rehinelerin kurtarılmasını “raf” üyeleri andreas baader, gudrun ensslin ve jan-carl raspe’nin hücrelerinde ölü bulunmaları izledi.

13 ekim 1956 * 04 ekim 1910’da diyarbakır’da doğan ve “otuz beş yaş” şiiriyle özdeşleşen şiir ve öykü yazarı cahit sıtkı tarancı, tedavi için gittiği viyana’da yaşama veda etti. ilkokulu diyarbakır’da bitiren, galatasaray lisesi’nde okuduktan sonra mülkiye öğrenimini türkiye ve fransa’da yapan tarancı, 1946’da cumhuriyet halk partisi şiir ödülü’nde birincilik aldı.

13 ekim 1973 * 17 nisan 1890’da girit’te doğan ve halikarnas balıkçısı olarak tanınan roman ve öykü yazarı cevat şakir kabaağaçlı, izmir’de yaşama veda etti ama aşığı olduğu bodrum’a gömüldü.
asker kaçaklarının mahkeme kararı olmadan idam edilmesini yeren 13 nisan 1925 tarihli “hapishanede idama mahkûm olanlar bile bile asılmağa nasıl giderler” başlıklı öyküsünden ötürü istiklâl mahkemeleri’nde yargılandı. ali çetinkaya tarafından idama mahkum edilmek istendiyse de, dayısı nedim bey’in ricası üstüne kılıç ali bey’in devreye girmesiyle kalbentlikle bodrum’a (karia çağındaki adı halikarnas’tır) sürüldü. 3 yıl süren cezası 1924′te sona erdi. cezasının son yarısını istanbul’da tamamladıktan sonra, çok sevdiği insanları ve doğal güzellikleriyle kaynaştığı bodrum’dan uzak kalamadı ve bodrum’a yeniden dönüp yaklaşık 25 yıl kaldı.

13 ekim 1991 * 1917 doğumlu eski mit müsteşarı emekli orgeneral adnan ersöz, istanbul göztepe’deki evinde silahlı saldırı sonucu yaşamını kaybetti. olayı devrimci sol üstlendi.
haziran 1977’de darbe hazırlıkları içerisinde olma gerekçesiyle süleyman demirel tarafından erken emekli edilen orgeneral namık kemal ersun’dan boşalan makama, süleyman demirel’in adayı ali fethi esener’e karşı, fahri korutürk’ün adayıdı. her iki aday da görev süreleri bittiği için emekli oldu. emekli olduktan sonra, 13 temmuz 1978’de mit müsteşarlığı görevine getirilen ersöz, 19 kasım 1979’da istifa etti, 12 eylül darbesinden sonra kurulan danışma meclisi’ne milli güvenlik konseyince seçilen üye olarak katıldı.

12 ekim

12 ekim 1692 * salem cadı mahkemeleri, massachusetts valisi william phips’in emriyle sona erdi.
salem cadı mahkemeleri, massachusetts’e bağlı essex, suffolk ve middlesex kontluklarında, şubat 1692 ile mayıs 1693 arasında gerçekleştirilen ve sonrasında cadılık ile suçlanan bir grup insan için sulh yargıçları tarafından yönetilen yerel mahkeme duruşmaları ile devam eden dinletilere denir.
duruşmalar sırasında birçok kişi yetkililer tarafından aranmamasına rağmen suçlanmış, 150′den fazla insan tutuklanmış ve hapse atılmıştır. duruşmalara bakan iki mahkeme, 29 kişiyi suçlu bulmuş ve cadılıktan ölüme mahkum etmiştir. suçlananlardan on dokuzu, on dört kadın ve beş erkek, asılmıştır. suçlananlardan bir adam yalvarmayı reddettiğinden dolayı ağır kayalar altında sıkıştırılarak idam edilmiştir. en azından suçlananlardan beş kişi ise hapishanede ölmüştür.
(bknz: salem cadı mahkemeleri)

12 ekim 1941 * bu gün ve ertesi gün, alman nazileri, dnipropetrovsk, ukrayna’da 11,000 yahudiyi öldürdü. “einsatzkommando 6” (özel görev gücü 6), kentteki yahudilerin büyük bir bölümünü zorla bir boğaza götürdü ve hepsini orada katletti.
ne nedir?: “einsatzkommando” (özel görev gücü, eylem komandosu), “einsatzgruppen’ seyyar ölüm mangalarının beş alt grubundan biridir. “einsatzgruppen” (eylem grupları, müdahale grupları), heinrich himmler tarafından kurulan ve schutzstaffel’in (ss) yönettiği paramiliter gruplardı. 2. dünya savaşı öncesi ve süresince, yahudiler, çingeneler ve sovyet siyasi komiserlerini yok etme temel görevlerine uygun olarak çalıştılar.

12 ekim 1958 * başbakan adnan menderes yurttaşlardan vatan cephesi kurmalarını istedi. cumhuriyet halk partisi ile hürriyet partisi’nin birleşme çabaları karşısında demokrat parti, 1957 seçimlerinden önce seçim yasası’na partilerin ittifak yapmasını önleyen maddeler ekledi. yine aynı yasaya demokrat parti’den istifa eden fuat köprülü’nün başka bir partiden milletvekili seçilmesini engellemek için de partisinden istifa edenlerin altı ay geçmeden başka bir partiden milletvekili olamayacağı şeklinde bir hüküm koyuldu.
demokrat parti, muhalefetin birleşmesini önleme çabasıyla yetinmedi; yurttaş temelini koruyup geliştirebilmek amacıyla muhalefet karşıtı ve demokrat parti yandaşı vatan cephesi’nin kurulması yoluna giti. başbakan adnan menderes’in çağrısını izleyen günlerde, radyodan her gece vatan cephesi’ne katılanların isimleri okunmaya başlandı. vatan cephesi’ne katılanlar arasında çoktan ölmüş olan yurttaşların da bulunduğu sonradan anlaşılacaktı. bu olay karşısında istanbul’da bazı yurttaşlar ajans haberlerini dinlemeyenler derneği‘ni kurdu.

12 ekim 1960 * inejiro asanuma, otoya yamaguchi adında 17 yaşındaki bir genç tarafından öldürüldü. olay sırasında televizyon kamerası çalışıyordu.
27 aralık 1898 doğumlu inejiro asanuma, japon sosyalist partisi başkanıydı. inejore asanuma’nın sosyalizm ve ekonomik-kültürel fırsatlarla ilgili yapmış olduğu konuşmalar dikkat çekmişti. amerika birleşik devletlerine dönük eleştirileri ve sol duruşu, muhafazakar çevrelerce hoş karşılanmıyordu. avam kamarası seçim süreci çerçevesinde katıldığı bir televizyon programı sırasında, aşır sağcı 17 yaşındaki otoya yamaguchi tarafından öldürüldü.
(bknz: 1. inejiro asanuma – yaşam öyküsü (e), 2. inejiro asanuma cinayeti)

12 ekim 1967 * 23 mart 1910’da hindistan’da doğan ram manohar lohia (1910-1967), bir özgürlük savaşçısı ve sosyalist önderdi. öldüğünde geride ne mal ne de mülk bıraktı.
(bknz: ram manohar lohia – yaşam öyküsü [e])

12 ekim 2006 * nobel edebiyat ödülü yazar orhan pamuk’a verildi.
(bknz: oyg – orhan pamuk ve nobel)

11 ekim

11 ekim 1971 * 1902 yılında osmanlı imparatorluğu makedonyası’nın priştine kasabasında dünyaya gelen, türkiye komünist hareketinin en çok hapis yatan, en çok eser veren düşünce ve eylem adamlarından hikmet kıvılcımlı, belgrad askeri tıp akademisi hastanesi’nde öldü. cenazesi türkiye’ye getirilerek topkapı mezarlığında toprağa verildi.
17 yaşında gönüllü olarak katıldığı millî mücadelede, yörük ali efe çetesinde ve köyceğiz kuva-i milliye askeri kumandanlığında görev aldı. 1920’lerin başında türkiye komünist partisi (tkp) üyesi oldu. 1925′de tkp’nin beşiktaş, akaretler’de gerçekleştirdiği 2. kongrede tkp merkez komitesine seçildi ve mk icinde gençlik sorumlusu oldu. aynı yıl aydınlık gazetesinde ilk yazıları yayınlanmaya başladı. 1925′ten hayatının sonuna kadar kadar sürekli kovuşturmalara, işkencelere maruz kaldı ve hapis yattı. (toplam 22,5 yıl) 1967′de işsizlik ve pahalılıkla savaş derneği’ni (ipsd) kurdu.
iktisattan antropolojiye, marksist düşüncenin tarihsel ve kuramsal gelişiminin açıklanmasına ve türkiye’de bir işçi sınıfı devriminin strateji ve taktik sorunlarına kadar çeşitli konularda çok sayıda telif eseri ve aydınlık, türk solu, sosyalist, ant gibi dergilerde makaleleri yayınlandı. 12 mart 1971 darbesinde ağır hasta olduğu için arandığı halde yurtdışına çıkmak zorunda kaldı.
(bknz: 1. dr. hikmet kıvılcımlı – yaşam öyküsü, 2. kadı israiloğlu simavnalı şeyh bedreddin, 3. brejnev’e mektup)

11 ekim 1999 * 15 haziran 1929 tarihinde burdur’da doğan fakir baykurt, 6 ekim’den beri tedavi gördüğü, almanya’da essen üniversitesi kliniği’nde yaşama veda etti. köy enstitüsü kökenli yazar, sosyalist savaşımın içinde yer aldı; türkiye öğretmenler sendikası’nın kuruluşuna katıldı ve ilk genel başkanı oldu (1965). 12 mart muhtırasından sonra iki kez gözaltına alındı. nisan genel seçimlerinde özgürlük ve dayanışma partisi izmir milletvekili adayı olan baykurt’un “yılanların öcü” (1954), “ırazca’nın dirliği” (1961) gibi başyapıt kabul edilen bir çok yapıtı yabancı dillere de çevrilmiştir.
(bknz: 1. fakir baykurt – yaşam öyküsü, 2. fakir hoca’nın ışığı hiç sönmeyecek!)

11 ekim 2005 * 15 haziran 1925 tarihinde menemen’de doğan “türkiyeli şair”, romancı, denemeci, gazeteci, eleştirmen ve sinemacı attila ilhan, istanbul’daki evinde geçirdiği ikinci kalp krizi sonucu yaşama veda etti. düşünsel çalışmalarıyla edebiyat ve düşünce dünyasına önemli katkıları olmuş bir aydındı.
(bknz: 1. attila ilhan – yaşam öyküsü, 2. oyg: türkiyelilik, 3. oyg: sultan-ı yegâh)

11 ekim 2007 * 1953 yılında urfa, siverek’te doğan kürt yazar ve romancı mehmet uzun, mide kanseri tedavisi gördüğü diyarbakır’da yaşama veda etti. 13 ekim 2007’de diyarbakır ulucami’de kılınan cenaze namazının ardından mardinkapı mezarlığına defnedilen uzun hakkında, yaşar kemal şöyle diyecekti: “o büyük yazarların geçtiği kapıdan geçen büyük bir yazardı. kendi kültürünü, yazdıklarıyla bütün dünyaya ve kendi milletine anlattı ve görevini en iyi biçimde yaptı.”
(bknz: mehmet uzun – yaşam öyküsü)

11 ekim 2008 * türkiye’nin yaşayan en eski komünistlerinden şair, edebiyatçı ve (alaylı) mimar nail çakırhan (1910-11 ekim 2008) vefat etti. mimarlık eğitimi almayan çakırhan, uluslararası ağa han mimarlık ödülü’nü kazanmıştı. muğla’daki özel yücelen hastanesi’nde 16 gündür kolon kanseri tedavisi gören nail çakırhan, 98 yaşında hayata gözlerini yumdu. çakırhan, pazartesi günü tedavi gördüğü hastanede düzenlenecek cenaze töreninin ardından, akyaka beldesinde bulunan aile kabristanında toprağa verilecek.
(bknz. nail çakırhan – yaşam öyküsü)

10 ekim

10 ekim 680 * kerbela: islâm peygamberi hz. muhammed’in torunu ve hz. ali’nin hz. fatma’dan olma oğlu hz. hüseyin, muaviye oğlu yezid’in emriyle kerbela’da öldürüldü. hz. hüseyin’in 33 mızrak ve 34 kılıç yarası aldığı ve öldürüldükten sonra kafasının kesildiği rivayet olunur. (hicrî takvime göre: 10 muharrem 61)
kerbela savaşı ve kerbela katliamı, şii topluluğunun belkemiğini oluşturan en önemli olaylardan biridir. hüseyin’in ölümü, şiiler ve aleviler tarafından her sene aşure günü’nde yad edilir.

10 ekim 1837 * 07 nisan 1772 doğumlu ütopik sosyalist ve filozof françois marie charles fourier paris’te öldü. günümüz araştırmacıları, féminisme (feminizm) sözcüğünü 1837’de fourier’in ürettiğini söylerler. fourier, “theory of the four movements” (dört hareketin kuramı) adlı 1808 yılındaki çalışmasında, kadınların özgürlüğünün genişlemesinin bütün toplumsal ilerlemenin genel ilkesi olduğunu savunmuş ve “eşit haklar” söylemine herhangi bir ekleme yapılmasını küçümsemiştir. fourier, günümüz dallas’ına yakın bir yerde kurulan ve la reunion olarak adlandırılan komünist topluluk ile amerika birleşik devletlerindeki başka bazı topluluklara –örneğin: kuzey amerika falanksı- esin kaynağı olmuştur.

10 ekim 1903 * emmeline parkhurst, ingiltere’de kadınların kurtuluşu savaşımını yürütmek üzere “kadınların toplumsal ve siyasal birliği”ni (the women’s social and political union – wspu) kurdu. wspu, ingiltere’de kadınların oy hakkı için verilensavaşıma önderlik eden militan bir örgüttü. üyeleri, “suffragettes” (kadınların oy kullanma hakkını savunan kadın) olarak adlandırılan ilk gruptur.
emmeline parkhurst şöyle diyordu: “yüzyıllar boyunca erkek militanlığı dünyayı kanla yıkadı. kadın militanlığı ise, insan yaşamına bir zarar vermedi; tersine adalet için savaşanların yaşamını kurtardı.”

10 ekim 1944 * soykırım: 800 roman/çingene çocuk, auschwitz toplama kampında sistematik uygulamayla öldürüldü.
almanya’da çingenelerin kısırlaştırılması 1933’te başladı ve yine aynı yıl naziler, dachau, dieselstrasse, mahrzan ve vennhausen’de çingeneler için kamplar kurdu. 16 aralık 1942’de himmler, imha edilecek çingenelerin auschwitz-birkenau’ya nakledilmesi talimatını verdi. himmler’in 15 kasım 1943’te yaptığı “çingene ve yarı-çingenelerin yahudilerle aynı düzeyde olduğu” değerlendirilmesi, katliamın habercisiydi. 800 çocuğun auschwitz toplama kampında öldürülmesi, bu talimatın uygulanmasıdır.

10 ekim 1965 * genel seçim sonuçları: adalet partisi (ap) 240 milletvekili ile çoğunluğu elde etti. cumhuriyet halk partisi (chp) 134, millet partisi (mp) 31, yeni türkiye partisi (ytp) 19, türkiye işçi partisi (tip) 15, cumhuriyetçi köylü millet partisi (ckmp) 11 milletvekili çıkardı. türkiye tarihinde ilk kez bir sosyalist parti, türkiye işçi partisi, 15 milletvekili ile tbmm’de grup kurmaya hak kazandı. 4 ilde yüzde 3 oy alarak meclis’e giren tip milletvekilleri şunlardı: mehmet ali aybar, rıza kuas, muzaffer karan, tarık ziya ekinci, sadun aren, yahya kanpolat, cemal hakkı selek, adil kurtel, behice boran, yunus koçak, şaban erik, yusuf ziya bahadınlı, ali karcı, kemal nebioğlu ve çetin altan.

10 ekim 1969 * fikir kulüpleri federasyonu (fkf), devrimci gençlik dernekleri federasyonu (dev-genç) adını aldı.
1965 yılında türkiye işçi partisi üye ve sempatizanı gençler tarafından kurulan fikir kulüpleri federasyonu, gençliğin bağımsızlık ve demokrasi savaşımına sosyalist önderlik sağlayan örgütlenme oluyordu. bu süreç, aynı zamanda sosyalist hareket içindeki saflaşma ve kopuşmalar süreciydi. tip yandaşları ile milli demokratik devrim yandaşlarının önderlik savaşımını da içeren bu dönem, milli demokratik devrim yandaşları arasındaki kopuşmanın da billurlaştığı dönemdir.
fkf’nin 4. kurultayı, yalnızca bir ad değişikliğiyle sonuçlanmadı. ad değişikliği, gençliğin bağımsızlık, demokrasi ve sosyalizm isteğininin devrimci ifadesiydi. dev-genç, gençliğin, işçi, köylü ve diğer emekçilerin savaşımlarına önderlik edecek daha üst bir siyasi örgütlenmenin olmadığı koşullarda bu görevi de üstlenmesinin adıydı.

09 ekim

09 ekim 1967 * ernesto che guevara, yakalandıktan bir gün sonra, bolivya’da devrim yapmaya teşebbüs etmek suçundan infaz edildi. meksika’da fidel castro önderliğindeki 26 temmuz hareketi’ne katılan ve sierra maestra’ya çıkan gerilla birliğinin içinde yer alan che, camillo cienfiegos’la birlikte 01 ocak 1959 tarihinde havana’ya giren birliğe komuta ediyordu. küba devrim hükümetlerinde önemli görevler üstlenen che, 1965 yılında dünya devrimini geliştirmek için küba’daki görevlerini bıraktı ve küba’dan ayrıldı. bolivya’da halk savaşını başlatacak gerilla birliğini kuran che, 08 ekim 1967’de yaralı olarak ele geçti ve bir gün sonra öldürüldü.
(bknz. 1) ernesto che guevara, 2) tricontinental’e mesaj, 3) letter to fidel, 4) ernesto che guevara’nın anısına)
***
09 ekim 1971 * türkiye halk kurtuluş ordusu (thko) davasından 18 idam kararı çıktı. haklarında idam kararı verilen thko militanları şunlardı: deniz gezmiş, yusuf aslan, hüseyin inan, semih orcan, atilla keskin, metin yıldırımtürk, ahmet erdoğan, recep sakın, mehmet asal, ercan öztürk, osman arkış, hacı tonak, cengiz baltacı, mustafa yalçıner, mehmet nakiboğlu, mustafa çubuk, metin güngörmüş ve mete ertekin.
onbeş sanık hakkındaki idam kararı bozulur ve değişik hapis cezalarına dönüştürülürken deniz gezmiş, yusuf aslan ve hüseyin inan hakkındaki karar onaylandı ve infazlar 06 mayıs 1972’de gerçekleştirildi.
(bknz. türkiye halk kurtuluş ordusu)

08 ekim

08 ekim 1978 * ankara’nın bahçelievler semtinde, tip (türkiye işçi partisi) üyesi 7 silahsız genç öğrenci kaldıkları eve baskın yapan milliyetçi hareket partisi (mhp) yanlısı ülkü ocakları örgütünden bir grup tarafından öldürüldü. (bknz. bahçelievler katliamı 08 ekim 1978)
***
08 ekim 1980 * kurtuluş sosyalist dergi çevresinden ve dev-lis altındağ temsilcisi necdet adalı (d. 1958), 12 eylül askerî yönetiminin idam ettiği ilk devrimcidir. suçsuzluğu ölümünden sonra kesinleşmiş ve “adli hata”ya kurban gittiği söylenerek dosya kapatılmıştır. (bknz. necdet adalı)

07 ekim

07 ekim 1987 * türkiye işçi partisi’nin son genel başkanı, siyasetçi, milletvekili, sosyolog behice boran, yurtdışında sürgündeyken, türkiye komünist partisi (tkp) ile türkiye işçi partisi’nin (tip) birleşme kararı aldıklarını duyurduktan iki gün sonra da öldü.
cenazesi türkiye’ye getirilen boran, tbmm ve istanbul’da düzenlenen törenlerin ardından 18 ekim’de istanbul zincirlikuyu mezarlığı’nda toprağa verildi.
(bknz. behice boran)

06 ekim

06 ekim 1976 * barbados-jamaika seferini yapmakta olan 455 sefer sayılı küba uçağı, kalkıştan kısa bir süre sonra iki saatli bombanın patlaması sonucu düştü. o zamana kadar batı yarımküresinde gerçekleşen en büyük terörist saldırıda uçakta bulunan 73 kişi öldü.